O projekcie   Len    Uprawa i obróbka lnu    Bioróżnorodność   Bajki o lnie   Galeria   Słownik   Piśmiennictwo

O projekcie


"Jak to ze lnem było - ochrona bioróżnorodności i tradycji" to tytuł projektu realizowanego przez Pracownię Architektury Żywej przy pomocy finansowej GEF/SGP. Ma on za zadanie łączyć odtwarzanie tradycji rękodzielniczej i uprawowej z ochroną gatunkową i genową. Motywem przewodnim jest len spajający wszystkie istotne dla projektu elementy.

Zmniejszanie się liczby gatunków to nie tylko zanikanie pięknych storczyków, to przede wszystkim problem wielu niepozornych gatunków np.: tępionych przez człowieka roślin dzikich potocznie zwanych chwastami, które tworzą ogromną różnorodność wśród jednolitych, dużych powierzchniowo upraw. Rośliny te są naturalnym "bankiem genów" w coraz bardziej ubożejącym świecie przyrody.

Przyczyny dla których powstał projekt

  • odejście od niegdyś powszechnej uprawy lnu i chemizacja upraw, spowodowało zagrożenie zespołu chwastów Spergulo-Lolietum remoti z gatunkami: Lnicznik właściwy - Camelina alyssum, Kanianka lnowa - Cuscuta epilinum, Życica lnowa - Lolium remotum, Sporek polny - Spergula arvensis, które są obecnie zagrożone wyginięciem bądź uważane za wymarłe. Jest to specyficzny zespół chwastów towarzyszący wyłącznie uprawom lnu;
  • Wprowadzanie do obecnych upraw lnu wyselekcjonowanych odmian rośliny, kosztem tradycyjnych odmian miejscowych, prowadzi do zanikania starych odmian lnu, a tym samym do zubożenia bioróżnorodności;
  • wiedza o tradycyjnej uprawie i sposobach obróbki włókna lnianego, a także wytwarzanie tradycyjnych wyrobów rękodzieła, wzornictwo jak i metody odchodzi w niepamięć wraz ze starszym pokoleniem;
  • intensyfikacja rolnictwa oraz nadmierne stosowanie nawozów sztucznych i chemicznych środków ochrony roślin przyczynia się do znacznego zmniejszenia ilości chwastów towarzyszących uprawie zbóż;
  • zanikanie rodzimych gatunków zwierząt gospodarskich.

  • Cele

  • restytucja chwastów charakterystycznych dla upraw lnu;
  • odtwarzanie starych odmian uprawnych lnu;
  • reaktywowanie tradycji rękodzielniczych związanych z uprawą i obróbką lnu;
  • wypromowanie na obszarze projektu cyklicznej imprezy lokalnej, dotyczącej tradycji rolniczych wsi podlaskiej jako elementu promocji regionu;
  • podtrzymywanie rodzimych gatunków zwierząt gospodarskich - kura rasy zielononóżka kuropatwiana
  • rozpowszechnienie informacji o projekcie


  • Obszar projektu i uczestnicy

    Projekt obejmuje swoim działaniem mieszkańców czterech wsi z gminy Grajewo: Ruda, Sojczyn Borowy, Kapice, Kacprowo. Teren gminy Grajewo to część dawnego "regionalnego zagłębia" upraw lnu, skupiającego się wokół Doliny Biebrzy. Uprawy lnu stanowiły w tym rejonie jedno z głównych źródeł dochodów w okresie powojennym. W samej wsi Ruda niemal każde gospodarstwo kontraktowało len na powierzchni średnio 2 ha, co dawało w skali wsi ok. 100 ha obsianych lnem każdego roku.
    Przez wiele pokoleń każde samowystarczalne gospodarstwo uprawiało i przerabiało len na własne potrzeby, co powodowało powstawanie szczególnych więzi społecznych podczas jego obróbki, a także wrośnięcie poszczególnych elementów tradycji przeróbki lnu w Polski rok obrzędowy. W ostatnim dwudziestoleciu prowadzenie tej działalności zanikło zupełnie.


    Przebieg realizacji projektu

    Termin realizacji: 1.03.2002 - 30.11.2004
    Etap przygotowawczy
    1. Zrealizowany etap przygotowawczy trwający od 1.03.2002 do 1.09.2002 w którym zostały zebrane informacje, dokumentacja, nawiązane kontakty, ustalony plan działania, opracowana metodyka eksperymentu. Założono także eksperymentalną uprawę 11 odmian lnu w celu połączenia wstępnej oceny możliwości pozyskania chwastów z namnożeniem starych odmian lnu, którymi w dalszej kolejności będą obsiewane poletka na obszarze projektu.
    Z pośród zasianych odmian nie wzeszły dwie. Odnotowano pojawienie się chwastów: sporka polnego i Życicy lnowej;
    Zorganizowane zostało spotkanie wyrywania lnu w którym wzięli udział członkowie Klubu Animatorów Tradycji - Bioregion Biebrza oraz Pracowni Architektury Żywej. Słoma lniana została poddana obróbce.

    Etap właściwy
    01.10.2002 do 29.02.2004, obejmujący cykl uprawy i kompletnej obróbki lnu na włókno, tj. wysianie 7 starych odmian lnu wyselekcjonowanych spośród uprawianych w poprzednim cyklu, wsiew nasion chwastów. Dzięki nawiązaniu współpracy z Instytutem Hodowli i Aklimatyzacji Roślin (IHAR) - Krajowe Centrum Roślinnych Zasobów Genowych (KCZG) pozyskane zostały nasiona starych odmian lnu do rozmnożenia oraz nasiona chwastów, których nie udało się uzyskać w I cyklu uprawy lnu tj. życicę lnową, (Lolium remotum), lnicznika właściwego (Camelina alyssum), kaniankę lnową (Cuscuta epilinum) oraz wprowadzono inny gatunek chwastu lepnicę lnową (Silene linicola) dawniej zasiedlający uprawy lnu.

    Przygotowano zachowawczą uprawę chwastów zbóż w uprawie ozimej żyta (o pow. ok. 2 arów), z wsianiem kąkola polnego.

    Zima 2002-2003 Odbyły się szkolenia z przędzenia włókna lnianego na kołowrotkach. Miejsce szkolenia - Świetlica w Rudzie. Uczestnicy: KAT-BB, rolnicy ze wsi Ruda, uczniowie miejscowej szkoły. W sześciu spotkaniach uczestniczyło łącznie około 100 osób.

    Wiosna 2003 Przygotowano glebę pod uprawę lnu (u 3 rolników -uprawa na powierzchni 0,05 ha ).

    Przeprowadzono szkolenie z tkactwa na małych ruchomych krosnach.

    Zostały zakupione, oraz częściowo zrekonstruowane narzędzia do obróbki lnu, które wykorzystano w trakcie szkolenia z zakresu przeróbki lnu: międlica, terlica, noże do lnu, grzebienie, kołowrotek, urządzenie do motania nici, snowadła, krosna.

    Rok 2004
    -powtórzenie cyklu uprawy lnu
    -wsiew nasion chwastów lnu
    -etap końcowy projektu - opracowanie materiałów informacyjnych


    Ocena osiągniętych efektów


    Sukcesy projektu:
  • zrekonstruowanie kompletu narzędzi do obróbki lnu, przędzenia i tkania;
  • uprawa i pozyskanie nasion starych odmian lnu
  • odmłodzenie puli genowej chwastów lnu
  • szkolenia z przędzenia zainicjowały zajęcia dla młodzieży z innych technik rękodzielniczych
  • działalność grupy "Klub Animatorów Tradycji- Bioregion Biebrza" stała się wizytówką gminy.


  • Niepowodzenia projektu:
  • nie udało się uzyskać w uprawie kanianki lnowej
  • nie udało się wypromować wspólnie z Urzędem Gminy cyklicznej imprezy związanej z lokalną tradycją


  • Projekt "Jak to ze lnem było - ochrona bioróżnorodności i tradycji" stanowi jedno z zadań programu "Ochrona i odtwarzanie różnorodności biologicznej przekształconych układów ekologicznych w Basenie Środkowym doliny Biebrzy". Jest to program o znaczeniu strategicznym dla funkcjonowania ekosystemów bagiennych w Środkowym Basenie Doliny Biebrzy, realizowany w otulinie Biebrzańskiego Parku Narodowego od 1999r. Oś programu stanowią działania zmierzające do odtworzenia przekształconej sieci hydrograficznej rzek Ełk i Jegrzni, poprawy uwilgotnienia siedlisk bagiennych i ochrony ich walorów przyrodniczych. W warstwie społecznej zmierza do wypracowania modelu rozwoju lokalnej społeczności opartego na zrównoważonym wykorzystaniu zasobów przyrodniczych. Uzyskana w 2000r. finansowa pomoc GEF/SGP pomogła wypracować naukowo uzasadnione warianty sterowania wodą przy przeprowadzeniu renaturyzacji sieci wodnej, zrealizować na części obszaru zabiegi ochrony ekosystemów nieleśnych oraz wypromować lokalnych twórców rękodzieła, występujących pod nazwą "Klub Animatorów Tradycji - Bioregion Biebrza".

    do góry
    "Jak to ze lnem było - ochrona bioróżnorodności i tradycji"
    projekt realizowany przez  Pracownię Architektury Żywej, sfinansowany ze środków  GEF/SGP